Kamulaştırma, taşınmaz maliklerinin mülkiyet haklarını doğrudan etkileyen ve çoğu zaman karmaşık hukuki problemler içeren özünde özel mülkiyete konu bir taşınmazın kamusal menfaatler için kullanılmasıdır. Kamulaştırma bedel tespit ve tescil davaları, kamulaştırmasız el atma (fiilî ve hukukî el atma) ve acele kamulaştırma uygulamaları, taşınmaz sahiplerinin karşı karşıya kalabileceği temel hukuki meseleler arasında yer almaktadır.
Kamulaştırma, genellikle devlet ve kamu tüzel kişilerinin özel mülkiyette bulunan taşınmazlara belirli bir bedel karşılığında devralması sürecinin genel adıdır. Anayasamızda dayanağını bulan bu işlem ile ilgili hukuki süreçler 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'na dayanmaktadır.
Çoğunlukla kamulaştırma işlemi yapıldığında ilgili idare tarafından taşınmazın bedeli belirlenir ve malik bilgilendirilir. Bu süreç içerisinde idare ile anlaşma sağlanamazsa kamulaştırma bedel tespit ve tescil davası açılır.
İdare ile taşınmaz sahibi anlaşamadığında, idare tarafından Asliye Hukuk Mahkemesi'nde açılan bir davadır. Bu dava ile hem kamulaştırma bedelinin mahkemece belirlenmesi hem de taşınmazın tapusunun idare adına tescili talep edilir.
1. Fiilî El Atma: İdarenin taşınmaza hiçbir işlem yapmadan, örneğin yol, park, okul gibi yapılaşmalarla fiilen el koyması durumudur.
2. Hukukî El Atma: Bazen de idareler taşınmazı fiili olarak kullanmadan olağan kamulaştırma yoluna da gitmeden taşınmaza hukuki anlamda el atmaktadırlar. En çok karşılaşılan hukuki el atmalar, imar planı yapılırken taşınmazın sağlık alanı, eğitim alanı, rekreasyon alanı gibi alanlara ayrılması şeklinde gerçekleşir.
Bazı durumlarda kamu yararı çok acil görülürse, idare kamulaştırma işlemi tamamlanmadan taşınmaza el koyabilir. Genellikle afet, acil ulaşım projeleri ya da enerji yatırımları gibi durumlarda görülür. Acele kamulaştırma kararları, Cumhurbaşkanlığı kararıyla alınır.
Kamulaştırma süreci, mülkiyet hakkını doğrudan etkileyen teknik ve dikkat gerektiren bir alandır. Taşınmazınızın kamulaştırılması ya da kamulaştırmasız el atılması söz konusuysa, hak kaybı yaşamamak adına sürecin bir avukat eşliğinde takip edilmesi büyük önem taşımaktadır.